pedagog specjalny
nauczyciel zajęć rewalidacyjno- wychowawczych
w Specjalnym Ośrodku Szkolno- Wychowawczym
w BrzozowieMózgowe porażenie dziecięce-ogólna charakterystyka i wybrane metody usprawniania dzieci.
1.Pojęcie „MPD”
Mózgowe porażenie dziecięce nie jest jednostka chorobowa, lecz zespołem wielu objawów powstałych na wskutek uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego.
Pojęciem „mózgowe porażenie dziecięce” określa się przewlekłe, nie postępujące zaburzenie czynności ośrodkowego neuronu ruchowego będącego następstwem nieprawidłowego rozwoju lub uszkodzenia mózgu.
2.Przyczyny „MPD”
Przyczyny występowania mózgowego porażenia dziecięcego są różne. Najczęściej wymienia się następujące czynniki:
-oddziałujące w życiu płodowym: urazy brzucha matki, niedotlenienie, przewlekłe choroby matki podczas ciąży, zakażenia płodu, zaburzenia rozwojowe, leki i substancje o działaniu toksycznym;
-okołoporodowe: uraz okołoporodowy, niedotlenienie, wcześniactwo;
-po urodzeniu dziecka: urazy mózgu, niedotlenienie po urodzeniu, zakażenie ośrodkowego układu nerwowego, zapalenie opon mózgowych po urodzeniu, znacznie nasilona żółtaczka noworodka.
3.Rodzaje „MPD”
Podstawowym defektem przewijającym się we wszystkich postaciach „mpd” jest dysfunkcja narządu ruchu. Wyróżnia się trzy rodzaje postaci dysfunkcji ruchu:
-postać spastyczna, w której obserwuje się wzmożone napięcie mięśniowe, obecność niektórych odruchów patologicznych(np. odruchu Babińskiego), zwiększanie odruchów ścięgnistych, wybiorczy brak odruchów dowolnych, sztywność mięśni. Ta postać to niedowład połowiczny prawo lub lewo stronny, niedowład spastyczny czterokończynowy;
-postać atetotyczna powoduje mimowolne i nieskoordynowane ruchy ciała, ubóstwo ruchów dowolnych;
-postać ataktyczna - wywołuje zaburzenie równowagi, niezborność ruchów, upośledzenie orientacji ciała, brak poczucia postawy, często współistnieje z wodogłowiem.
Do zaburzeń współtowarzyszących „mpd” zalicza się:
-padaczka(ok.30%)
-upośledzenie umysłowe (ok.30%)
-zaburzenia wzroku (od50-70%),
-zaburzenia słuchu,
-zaburzenia mowy(ok.50-70%),
-zaburzenia zachowania.
Usprawnianie dzieci z MPD polega przede wszystkim na wielokierunkowej stymulacji wszystkich zaburzonych sfer rozwojowych i przebiega dwutorowo.
Obejmuje ono usprawnianie ruchowe i psychopedagogiczne. W usprawnianiu ruchowym oddziałuje się na ustrój za pośrednictwem ruchu czynnego i biernego. Ćwiczenia bierne utrzymują lub zwiększają zakres ruchu w stawach, przeciwdziałają przykurczom, wykonują je osoby drugie. Ćwiczenia czynne zwiększają siłę mięśni, zakres ruchu w stawach, poprawiają koordynację samych ruchów. Pacjent wykonuje je sam.
4.Wybrane metody usprawniania dzieci z MPD.
I Kinezyterapia
Jest ona działaniem obejmującym usprawnianie ruchowe, celem jej jest przywrócenie sprawności i wyrównywanie zaburzeń psychoruchowych poprzez stopniowe eliminowanie przetrwałych odruchów patologicznych. Zajęcia z kinezyterapii wpływają korzystnie na cały organizm, oddziałują na sferę ruchową(kontrola postawy i lokomocja), adaptacje do otoczenia, (koordynacja wzrokowo – ruchowo – czuciowo – słuchowa)
Głównymi metodami w kinezyterapii są: metoda Bobathów, Vaclava Vojty, Glenna Domana, Andreasa Petö, Portage
.
.
Metoda NDT-Bobatów
Założenia tej metody opracowali Karel i Berta Bobathowie. Usprawnianie oparte na ich metodzie uczy dziecko wyzwalania i wykonywania przez nie ruchów czynnych, hamując ruchy nieprawidłowe i normalizując napięcie mięśniowe. Od prowadzącego usprawnianie wymagana jest dokładna znajomość przebiegu prawidłowego rozwoju ruchowego oraz zaburzeń w rozwoju. Metoda ta jest jedną z najmniej kontrowersyjnych i najbardziej rozpowszechnionych na świecie.
Bobathowie oparli swa metodę na doświadczeniu i obserwacji prawidłowego rozwoju dziecka i zmodyfikowali ją w leczenie neurorozwojowe (NDT) szczególnie przydatne w rehabilitacji niemowląt i dzieci najmłodszych.
Główne zasady usprawniania zaburzonego rozwoju wg koncepcji NDT-Bobathów obejmują:
-wpływaniu na napięcie mięśni (obniżanie napięcia wzmożonego i podwyższanie obniżonego) poprzez zastosowanie technik postępowania już od pierwszych miesięcy życia;
-hamowanie nieprawidłowych odruchów oraz ruchów poprzez ułatwianie i prowadzenie z punktów kluczowych: głowa, obręcz barkowa, obręcz miedniczna rękami terapeuty ruchów zbliżonych do prawidłowych;
Ostatecznym celem leczenia tą metoda jest nauczenie ruchów zbliżonych do prawidłowych, które są funkcjonalne i niezbędne do samodzielnego życia. Dziecka nie należy odrywać od rodziny i środowiska, a fizjoterapeuta musi współpracować z dzieckiem i respektować jego osobowość.
Usprawnianie prowadzi się stopniowo, krok po kroku zwiększając wymagania. Podczas ćwiczeń używa się wałków, piłek, klinów, a w sposób ostrożny podchodzi się do stosowania sprzętu pomocniczego i ortopedycznego.
Od najwcześniejszego okresu życia poleca się zajęcia w wodzie, a w miarę możliwości odpowiednie dla wieku sporty. Metodą tą mogą pracować tylko fizjoterapeuci przygotowani do niej dzięki szkoleniom.
Metoda Vojty
Została opracowana przez Vaclava Vojtę w 1954 roku. Polega ona na wprowadzaniu podczas usprawniania konkretnych ćwiczeń czynnych i oporowych. Nawiązuje ona do mechanizmu pełzania i zawiera w sobie zestaw ćwiczeń wywołujących odruch pełzania i obracania. Wyzwalanie odruchu pełzania polega na pobudzaniu odpowiednich pól w o.u.n. w wyniku drażnienia ściśle określonych punktów ciała. Punkty te zostały nazwane „sferami wyzwalania”, a nacisk na którąkolwiek z tych sfer wywołuje zawsze identyczną odpowiedź ruchową.
Głównymi sferami wyzwalania odruchowego pełzania są punkty:
1. Na kończynie górnej twarzowej - nadkłykieć przyśrodkowy kości ramiennej;
2. Na kończynie dolnej twarzowej – kłykieć przyśrodkowy kości udowej;
3. Na kończynie górnej potylicznej– dalszy odcinek kości promieniowej.
4. Na kończynie dolnej potylicznej – guz piętowy poniżej kostki bocznej.
Bodźcem wyzwalającym jest zastosowanie na jedną lub kilka sfer wyzwalania ucisku odpowiedniego do siły i kierunku. Najczęściej uciska się kciukiem lub dwoma palcami (II i III) i brzegiem dłoni. Stymulacja odruchowego pełzania wg tej metody ma zastosowanie w leczeniu usprawniającym dzieci ze schorzeniami narządu ruchu. Ma ona małe zastosowanie u starszych dzieci, krytykowana za działanie stresujące i wyzwalanie niepokoju.
Metoda Petö
Charakterystyczna cechą metody usprawniania dzieci z „mpd ” opracowanej przez pedagoga i lekarza Andreasa Petö jest połączenie w jedna całość usprawniania leczniczego, usprawniania psychopedagogicznego i różnych form adaptacji społecznej. Usprawnianie polega na systematycznym pobudzaniu psychoruchowego rozwoju dziecka w zakresie:
-kontroli postawy i ruchów lokomocyjnych;
-koordynacji wzrokowo- ruchowo –czuciowo –słuchowej, orientacji w czasie, przestrzeni i odczuwania własnego ciała;
-życia emocjonalnego, rozwoju osobowości, kontaktów społecznych,
-rozwoju mowy, porozumiewania się gestem, rysowania, pisania, czytania oraz pojęć o otaczającym świecie.
Metodę tą cechuje prostota w użyciu środków (stoło - ławy, krzesła zabudowane, drewniane meble z podnóżkiem) i głęboka znajomość możliwości i potrzeb dziecka. Usprawnianie prowadzone jest grupowo. W założeniach tej metody przyjmuje się zasadę, że dziecko codziennie może i powinno zdobywać nowa umiejętność.
II Fizykoterapia
Oprócz kinezyterapii w usprawnianiu dzieci z „mpd ” posługuje się również fizykoterapią. Stanowi ona rodzaj postępowania leczniczego, spełniającego w usprawnianiu role czynnika pomocniczego.
W skład fizykoterapii wchodzi: balneoterapia, elektroterapia, hydroterapia, parafinoterapia i masaż.
Balneoterapia
Podczas zabiegów usprawniania korzysta się z naturalnych tworz
yw sztucznych: wody naturalne, gazy, peliody. Peliody stanowią borowiny i muły. Borowina wywołuje przekrwienie naczyń powierzchniowych i głębokich oraz rozluźnia tkankę łączną i mięśnie.
Elektroterapia
Usprawnianie odbywa się za pomocą stałego prądu i prądów impulsowych o małej i średniej częstotliwości. Służy do stymulowania całego układu anatomicznego oraz pobudzania niedowładu mięsni.
Parafinoterapia
Stosuje się w niej okłady z gorącej parafiny w celu przegrzania skóry i tkanek głębiej położonych. Stosuje się ja przy przykurczach dla rozluźnienia tkanek, przy zrostach pooperacyjnych.
Hydroterapia
Przebiega w formie kąpieli gorącej i zimnej, polewań, nacierań, okładów, kuracji pitnych, natrysków. Woda posiada wiele czynników leczniczych: termiczny, spójności i lepkości wody oraz wypór hydrostatyczny. Czynnik termiczny rozszeża bądź zwęża naczynia krwionośne. Dzięki spójności i lepkości wody wykonywane ruchy trafiają na opór zależny od szybkości wykonywanego w wodzie ruchu i powierzchni ciała. Wypór hydrostatyczny służy celom odciążania wykonywanego ruchu. Przydaje się przy osłabionej sile mięśniowej.
Masaż
Jest to metoda leczenia narządu ruchu kośca i mięśni. Polega na określonych zabiegach w celu zwiększenia dopływu krwi oraz dla rozciągania przykurczu.
Masaż działa rozluźniająco, ma duże znaczenie dla obniżenia spastyczności, usunięcia zmęczenia i wprowadzania w stan relaksu. Wyróżnia się masaż ogólny obejmujący całe ciało i masaż miejscowy obejmujący tylko poszczególne jego części.
Stymulacja rozwoju dziecka dotkniętego porażeniem mózgowym wiąże się z pokonywaniem barier czynnościowych, emocjonalnych, ruchowych, by doprowadzić do osiągnięcia przez nie samodzielności fizycznej, psychicznej i społecznej.
Literatura:
1. „Mózgowe porażenie dziecięce w teorii i terapii ”-K.J Zabłocki
2. „Dziecko niepełnosprawne ruchowo (II) praca zbiorowa pod red. M. Borkowskiej
Stymulacja przedsionkowa, somatyczna i wibracyjna w pracy
Dzieci, z którymi pracujemy najczęściej prezentują bardzo zróżnicowany poziom rozwoju psychoruchowego .Ich cechą wspólną jest to, że obok niesprawności fizycznej posiadają wiele dodatkowych problemów związanych z zaburzeniami w pracy kanałów sensorycznych.
Nasze zmysły dostarczają nam informacji z całego naszego ciała i otoczenia wokół nas. Pochodzą one nie tylko z oczu i uszu ,ale także ze skóry ,z mięśni ,ze specjalnego zmysłu przedsionkowego który odbiera siłę grawitacji i rejestruje wrażenia z ruchu naszego ciała.
Punktem wyjścia stymulacji dzieci z głębokim upośledzeniem jest zachęcanie do odkrywania własnego ciała i jego możliwości ruchu i spostrzegania swojej własnej pozycji w przestrzeni oraz rejestrowania informacji płynących ze środowiska .Informacji opartej na bazie różnych stymulacji:
1.Stymulacji przedsionkowej (westybularnej)
2.Stymulacji somatycznej
3.Stymulacji wibracyjnej
4.Propriocepcji
Stymulacja przedsionkowa
Przy stymulacji tego typu odwołujemy się od dawno znanych doświadczeń ruchowych .Chodzi przede wszystkim o zmianę pozycji ciała w przestrzeni o rytmiczne kołysanie i obracanie .
Lekkie ruchy kołysania wokół długiej osi ciała wydają się być dla dzieci najprostsze i najbardziej znane .Należy starać się odpowiednio ułożyć dziecko, najlepiej w pozycji wyprostowanej.
Bez zbytniego przeprostowania .Dobra jest także pozycja leżąca, z nogami ugiętymi w biodrach i kolanach .W większości przypadków przy stosowaniu stymulacji przedsionkowej uciekamy się do prostych przyrządów pomocniczych tj.:
a) hamak-dziecko w hamaku spokojnie się kołysze , uspokaja i stymuluje ,dbajmy o to ,aby ruchy kołysania były długie i łagodne by uniknąć przestymulowania .Bujamy na plecach:
-przód- tył-dziecko leży w poprzek hamaka;
-na boki;
b) huśtawka –umożliwia kombinację różnych kierunków ruchu bujanie w górę ,w dół , przód – tył bokiem, okręcanie ;
c) trampolina-umożliwia lekkie ruchy w dół i górę w przypadku naszych dzieci w grę wchodzą ruchy o niewielkiej amplitudzie Trzeba unikać zbyt dużego wzrostu napięcia mięśniowego ;
d) wałek-siedząc z dzieckiem na wałku, osoba towarzysząca może z łatwością inicjować lekkie ruchy kołysania na boki ,cały czas sprawując uważną kontrolę nad ciałem dziecka .Można również
pracować nad ułożeniem w różnych pozycjach na brzuchu.
e) piłka terapeutyczna –stwarza różne możliwości ruchu i bujanie :
-na brzuchu :przód-tył;
na boki;
wokoło
f) wózek –obracamy wózek wokół osoby dorosłej o 360 stopni tak jak na karuzeli .Siła odśrodkowa działa równomiernie w jednym kierunku.
Możliwości stymulacji przedsionkowej uzależnione są od wrażliwości danej osoby. Zdarza się, że dzieci zaczynają się gwałtowniej poruszać ,krzyczeć ,mogą wystąpić nudności, wymioty ,zblednięcie ,zaczerwienienie skóry ,pocenie się ,zawroty głowy lub w inny sposób zaczynają sygnalizować niezadowolenie przy zmianie pozycji -np. z siedzącej na leżącą lub odwrotnie.
Mamy wówczas do czynienia z nadwrażliwością przedsionkową co oznacza nawet, że minimalne zmiany ułożenia ciała w stosunku do siły ciężkości są odczuwalne w sposób nieprzyjemny i zagrażający poczuciu bezpieczeństwa .Wobec takich dzieci nie wolno stosować stymulacji zbyt silnej lub zbyt zróżnicowanej .Stymulacja przedsionkowa pobudza obniżone napięcie mięśniowe.
Stymulacja somatyczna
Dziecko do dyspozycji ma jedynie ciało i za pomocą ciała gromadzi doświadczenie we wszystkich sferach związanych z rozwojem. Nasza praca z dzieckiem głęboko niepełnosprawnym jest przede wszystkim pracą nad ciałem i dla ciała.
Podczas doświadczeń stymulujących ważna jest symetria, należy
Stymulować obydwie strony ciała. Nie wskazana jest również praca tylko nad relaksacją i wyłącznie nad wytwarzaniem napięcia i pobudzenia .W pracy z dzieckiem należy stymulować obie strony ciała naprzemiennie.
Celem stymulacji somatycznej jest zróżnicowanie schematu i percepcji poprzez masaże poszczególnych części ciała (klasyczny lub wg. Shantala)
Stymulacja wibracyjna
Związana jest z doświadczeniami okresu prenatalnego. Pozwala odkryć dziecku swój kościec tzn. układ podtrzymujący ciało. Podczas tej stymulacji stosujemy aparaty do masażu, które wytwarzają wibracje Przekazujemy najpierw wibracje wzdłuż kości długich przy zgiętych pod kątem prostym kolanach i biodrach.
Małe ręczne aparaty do masażu mogą stymulować także dotyk i chwytanie. Można używać również elektrycznych szczoteczek do zębów maszynek do golenia na baterie.
Ludzkie ciało nadaje się również do przekazywania wibracji. Należy położyć sobie małe dziecko na brzuchu i przekazywać mu wibracje za pośrednictwem naszego oddychania czy mruczenia Również do stymulacji wibracyjnej może posłużyć wodny materac wibracyjny, bądź instrumenty perkusyjne, strunowe i dęte. Wibracje mogą być wstępem do motoryki ,zwiększając percepcję samego siebie i normalizując napięcie.
Propriocepcja
Stymulacja zmysłu czucia głębokiego pochodząca z wrażeń płynących ze stawów, mięśni, ścięgien podczas ruchu.
Deficyty w tej sferze objawiają się u dzieci głęboko upośledzonych w zakresie złej percepcji ciała, jego schematu, położenia zaburzone jest czucie ruchu, zmian pozycji oraz w zakresie odbioru i przetwarzania bodźców.
Podczas wykonywania zestawu ćwiczeń z propriocepcji używamy różnej siły docisku na ciało np.:
-zabawy z dużą piłką terapeutyczną-dziecko leży na materacu kładziemy piłkę na nim i dociskamy do jego ciała ze zmienną siłą docisku i zmienną prędkością;
-zawijanie i dociskanie dziecka w kocu, materacu lub w karimacie;
Stymulację przedsionkową ,somatyczną ,wibracyjna i proprioceptywną zapoczątkowujemy kontakt i stymulowanie dziecka głęboko upośledzonego.
Dzięki tym metodom możemy zbliżyć się do dzieci na ich aktualnym poziomie rozwoju.
Literatura:
1.A.Frochlih „Stymulacja od podstaw.’’
2.Czasopisma „Rewalidacja” od 1997/2004
